Султанметов Дилшодбек Мухамаджанович — Педагог-модератор, арнайы пән оқытушысы, «Техникалық пәндері» оқу әдістемелік бірлестігі жетекшісі.
Аннотация. Мақалада WorldSkills халықаралық стандарттарының техникалық және кәсіптік білім беру жүйесінде, атап айтқанда «Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету, жөндеу және пайдалану» мамандықтарында практикалық қолданылуы қарастырылады. Зерттеу барысында WorldSkills стандарттарының оқу процесін ұйымдастыруға, кәсіби құзыреттерді қалыптастыруға және білім алушылардың өндірістік тәжірибеге бейімделуіне тигізетін әсері талданды. Сонымен қатар демонстрациялық емтиханның болашақ мамандардың кәсіби даярлық деңгейін объективті бағалаудағы рөлі айқындалды. Мақалада WorldSkills стандарттарын енгізудің нәтижесінде түлектердің еңбек нарығындағы бәсекеге қабілеттілігі артатыны дәлелденеді.
Түйін сөздер: WorldSkills, техникалық және кәсіптік білім беру, автомобиль көлігі, техникалық қызмет көрсету, жөндеу, демонстрациялық емтихан, кәсіби құзыреттілік.
Кіріспе. Қазіргі таңда техникалық және кәсіптік білім беру жүйесінің басты мақсаты – еңбек нарығының нақты талаптарына сай, жоғары білікті, кәсіби құзыретті мамандар даярлау болып табылады. Осы тұрғыда халықаралық WorldSkills стандарттары техникалық мамандықтарды дамытуда маңызды рөл атқарады. WorldSkills стандарттары өндірістік процестерге барынша жақындатылған, тәжірибеге негізделген оқыту жүйесін қалыптастырады. Әсіресе «Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету, жөндеу және пайдалану» мамандықтарында бұл стандарттардың практикалық маңызы өте жоғары. Автомобиль көлігі саласында жаңа технологиялардың, электрондық және цифрлық жүйелердің кеңінен қолданылуы мамандардың кәсіби біліктілігін үздіксіз жетілдіруді қажет етеді. Осыған байланысты WorldSkills халықаралық стандарттары білім беру мазмұнын жаңғыртудың және оқу процесін өндірістік ортаға жақындатудың тиімді құралы болып табылады.
WorldSkills стандарттарының теориялық негіздері. WorldSkills стандарттары нақты кәсіби қызметке қойылатын талаптарды айқындай отырып, білім алушылардың практикалық дағдыларын дамытуға бағытталған. Бұл стандарттар жұмыс берушілердің қатысуымен әзірленіп, халықаралық тәжірибеге негізделеді. Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету және жөндеу саласында стандарттар автокөліктің негізгі жүйелерін диагностикалау, техникалық қызмет көрсету және жөндеу жұмыстарын сапалы орындауды көздейді.
Оқу процесінде WorldSkills стандарттарын қолдану ерекшеліктері. WorldSkills стандарттарын оқу процесіне енгізу пәндердің мазмұнын қайта құрылымдауға мүмкіндік береді. Теориялық білім тәжірибелік тапсырмалармен ұштастырылып, оқу үдерісі құзыреттілікке негізделген модульдер арқылы жүзеге асырылады. Практикалық сабақтарда білім алушылар автокөліктің техникалық жағдайын бағалау, ақауларды анықтау және оларды жою жұмыстарын орындайды. WorldSkills стандарттарын оқу үдерісіне енгізу ең алдымен білім беру бағдарламаларының мазмұнын жаңартуға және олардың практикалық бағыттылығын күшейтуге ықпал етеді. Теориялық білім мен практикалық дайындықтың өзара тығыз байланысы қамтамасыз етіліп, білім алушылар нақты өндірістік жағдайларда кәсіби қызмет атқаруға бейімделеді.
WorldSkills стандарттары автомобиль көлігі саласындағы негізгі кәсіби дағдыларды кешенді түрде қалыптастырады. Білім алушылар келесі бағыттарда тәжірибе жинақтайды:
- іштен жанатын қозғалтқыштарды диагностикалау және жөндеу;
- трансмиссия, жүріс бөлігі және тежеу жүйелеріне техникалық қызмет көрсету;
- автокөліктің электр және электрондық жүйелерін тексеру;
- заманауи диагностикалық құралдарды қолдану;
- еңбек қауіпсіздігі мен экологиялық талаптарды сақтау.
Сонымен қатар WorldSkills талаптары бойынша жұмыс орнын тиімді ұйымдастыру, құрал-саймандарды дұрыс орналастыру және уақытты тиімді пайдалану дағдылары қалыптасады.
07161300 – «Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету, жөндеу және пайдалану» мамандығы бойынша білім беру бағдарламаларының кәсіптік модульдері WorldSkills стандарттарының талаптарына сәйкес қайта құрылып, оқу үдерісіне кіріктірілді. Кәсіптік модульдердің мазмұны нақты өндірістік тапсырмаларға, заманауи технологиялар мен құрал-жабдықтарды қолдануға, сондай-ақ кәсіби құзыреттерді қалыптастыруға бағытталды.
Нәтижесінде білім алушылардың практикалық дағдыларының деңгейі артты, олардың еңбек нарығы талаптарына сәйкестігі қамтамасыз етіліп, демонстрациялық емтихан форматында қорытынды аттестаттаудан өтуге дайындық сапасы жақсарды.
WorldSkills стандарттарын тереңірек меңгеру және студенттердің кәсіби құзыреттілігін арттыру мақсатында колледж қосымша сабақ кестелеріне «WorldSkills стандарттары және әдеп кодексі» пәнін енгізді. Бұл пән білім алушыларға WorldSkills халықаралық қозғалысының қағидалары мен стандарттарын, сондай-ақ кәсіби мінез-құлық пен этика нормаларын жан-жақты түсінуге мүмкіндік береді.
Пәннің мазмұны кәсіби шеберлікті арттыруға, жұмыс орнындағы тәртіпті сақтауға, командада тиімді әрекет етуге және халықаралық стандарттар талаптарына сәйкес жұмыс істеуге бағытталған. Сонымен қатар, пән студенттердің демонстрациялық емтихандарға дайындық деңгейін көтеріп, олардың кәсіби және тұлғалық дамуына ықпал етеді.
Демонстрациялық емтихан – практикалық бағалаудың негізгі құралы. WorldSkills стандарттарының нақты қолданылуы демонстрациялық емтихан арқылы көрініс табады. Бұл емтихан барысында білім алушы:
- нақты өндірістік тапсырманы орындайды;
- белгіленген уақыт ішінде жұмыс сапасын көрсетеді;
- халықаралық бағалау критерийлері бойынша бағаланады.
Демонстрациялық емтихан нәтижесі студенттің кәсіби даярлық деңгейін нақты көрсетіп, жұмыс берушілер үшін маңызды көрсеткіш болып табылады.
Колледжде 07161300 – «Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету, жөндеу және пайдалану» мамандығы бойынша қорытынды аттестаттау WorldSkills стандарттарын қолдана отырып, демонстрациялық емтихан формасында өткізіліп келеді. Бұл формат түлектердің кәсіби құзыреттерін нақты өндірістік жағдайларға барынша жақын ортада бағалауға мүмкіндік береді.
2023–2024 оқу жылында аталған мамандық бойынша колледж түлектерінің 43 %-ы демонстрациялық емтиханға қатысса, 2024–2025 оқу жылында бұл көрсеткіш 84 %-ға дейін артты. Ал 2025–2026 оқу жылында колледж түлектерінің 90 %-дан астамын демонстрациялық емтиханға қатыстыру жоспарланып отыр. Бұл көрсеткіштер WorldSkills стандарттарының білім беру үдерісіне жүйелі түрде енгізіліп, оқу сапасының жыл сайын артып келе жатқанын көрсетеді.
Демонстрациялық емтиханға қатысқан әрбір түлекке CIS (Skills Passport) паспорты табысталады. Аталған құжат түлектің кәсіби дағдылары мен құзыреттерін халықаралық талаптарға сәйкес растайтын маңызды құрал болып табылады және жұмыс берушілер үшін түлектің даярлық деңгейін айқындайтын сенімді көрсеткіш қызметін атқарады.
Кәсіби құзыреттерді қалыптастыру және бағалау. WorldSkills стандарттары болашақ мамандардың кәсіби құзыреттерін кешенді түрде қалыптастыруға ықпал етеді. Білім алушылар:
- автокөлік жүйелерін диагностикалауды;
- жоспарлы техникалық қызмет көрсетуді;
- механикалық және электрлік жөндеу жұмыстарын орындауды;
- еңбек қауіпсіздігі талаптарын сақтауды меңгереді.
Кәсіби даярлық деңгейін бағалаудың негізгі құралы ретінде демонстрациялық емтихан қолданылады. Бұл емтихан халықаралық талаптарға сай өткізіліп, білім алушының практикалық дағдыларын объективті бағалауға мүмкіндік береді.
Өндірістік тәжірибе және еңбек нарығымен байланыс. WorldSkills стандарттарының практикалық бағыттылығы оқу орны мен өндіріс арасындағы байланысты нығайтады. Студенттер өндірістік тәжірибе барысында нақты жұмыс жағдайында кәсіби дағдыларын жетілдіреді. Бұл олардың болашақта еңбек қызметіне тез бейімделуіне және жұмыс берушілердің талаптарына сай маман болып қалыптасуына ықпал етеді.
WorldSkills стандарттарын қолдану оқу орны мен өндіріс арасындағы байланысты нығайтады. Студенттер автосервис орталықтарында, жөндеу кәсіпорындарында тәжірибеден өтіп, нақты өндірістік тапсырмаларды орындайды. Бұл олардың:
- кәсіби ортаға тез бейімделуіне;
- жұмыс барысында жауапкершілікті сезінуіне;
- теориялық білімін практикада қолдануына мүмкіндік береді.
Жұмыс берушілер өз кезегінде оқу бағдарламаларын жетілдіруге қатысып, болашақ мамандардың сапасына ықпал етеді.
WorldSkills стандарттары негізінде дайындалған түлектер:
- жоғары кәсіби құзыреттілікке ие болады;
- заманауи техникамен жұмыс істей алады;
- еңбек нарығында сұранысқа ие маман ретінде қалыптасады;
- халықаралық деңгейде мойындалған дағдыларды меңгереді.
Бұл стандарттар тек кәсіби шеберлікті ғана емес, сонымен қатар жауапкершілік, ұқыптылық, өздігінен шешім қабылдау сияқты тұлғалық қасиеттерді де дамытады.
Қорытынды. Зерттеу нәтижелері WorldSkills стандарттарының «Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету, жөндеу және пайдалану» мамандықтарында қолданылуы білім беру сапасын арттырудың тиімді тетігі екенін көрсетті. Бұл стандарттар білім алушылардың кәсіби құзыреттерін дамытуға, еңбек нарығында сұранысқа ие бәсекеге қабілетті мамандар даярлауға мүмкіндік береді. Сондықтан WorldSkills стандарттарын техникалық және кәсіптік білім беру жүйесіне кеңінен енгізу өзекті болып табылады.
Қорытындылай келе, WorldSkills стандарттарының 07161300 – «Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету, жөндеу және пайдалану» мамандықтарында практикалық қолданылуы – техникалық және кәсіптік білім беру жүйесін жаңғыртудың тиімді құралы болып табылады. Олар білім алушыларды нақты өндірістік ортаға бейімдеп, жоғары білікті, бәсекеге қабілетті мамандар даярлауға мүмкіндік береді. Сондықтан WorldSkills стандарттарын оқу процесіне кеңінен енгізу – заманауи білім берудің маңызды бағыты болып саналады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- WorldSkills International. WorldSkills Standards Specifications (WSSS). – WorldSkills International, 2023.
- Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі. Техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың тұжырымдамасы. – Астана, 2022.
- Сейталиев А.Қ. Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету және жөндеу. – Алматы: Фолиант, 2021.
- Қасымова Г.Т. Құзыреттілікке негізделген оқыту технологиялары. – Алматы: Білім, 2020.
- OECD. Skills for Jobs: Automotive Sector. – Paris: OECD Publishing, 2021.