Раимкулов Зулқайнар Якуббекович — Педагог-модератор, арнайы пән оқытушысы.
Аннотация. Мақалада білікті жұмысшы кадрлардың ел экономикасын дамытудағы рөлі жан-жақты қарастырылады. Қазіргі өндіріс жағдайында кәсіби жұмысшының еңбек өнімділігіне, өнім сапасына, инновациялық үдерістерді енгізуге және экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға тигізетін ықпалы талданады. Сондай-ақ кәсіптік-техникалық білім беру жүйесінің маңызы мен жұмысшы мамандықтарының әлеуметтік-экономикалық мәні ашып көрсетіледі. Зерттеу нәтижелері білікті жұмысшы кадрларды даярлау мен дамыту табысты экономиканың негізгі кепілі екенін дәлелдейді.
Кілт сөздер. білікті жұмысшы, еңбек өнімділігі, кәсіптік білім беру, экономикалық даму, адами капитал, өндіріс, инновация.
Кіріспе. Қазіргі таңда жаһандану және технологиялық даму жағдайында елдердің экономикалық табысы адам ресурстарының сапасына тікелей тәуелді. Экономиканың нақты секторында өндірістің тұрақты дамуын қамтамасыз ететін негізгі факторлардың бірі – білікті жұмысшы кадрлар. Сондықтан жұмысшы мамандықтарының маңызын арттыру және кәсіби кадрларды даярлау мәселесі ғылыми тұрғыда зерттеуді қажет етеді.
Қазіргі еңбек нарығында жұмысшы кадрлардың кәсіби даярлық деңгейін объективті бағалау мәселесі өзекті болып отыр. Осы тұрғыда демонстрациялық емтихан мен WorldSkills стандарттары кәсіптік білім беру жүйесінде сапалы кадр даярлаудың тиімді тетігі ретінде қарастырылады. Бұл тәсілдер білім алушылардың теориялық білімін ғана емес, нақты өндірістік жағдайда жұмыс істеу қабілетін бағалауға мүмкіндік береді.
Негізгі бөлім. Қазіргі заманғы әлемде экономикалық даму мен қоғамның әл-ауқаты тікелей еңбек ресурстарының сапасына байланысты. Елдің өндірістік әлеуетін арттыруда, жаңа технологияларды енгізуде және бәсекеге қабілетті экономиканы қалыптастыруда білікті жұмысшының орны ерекше. Сондықтан «Білікті жұмысшы – табысты экономиканың кепілі» деген тұжырым терең мағынаға ие әрі бүгінгі күннің шындығын айқын көрсетеді.
Білікті жұмысшы – өндірістік үдерістің негізгі тірегі. Оның кәсіби даярлығы заманауи техникамен жұмыс істеу, өндірістік міндеттерді дербес орындау және стандарттарға сай сапалы нәтиже көрсету қабілетімен айқындалады. Осы орайда WorldSkills стандарттары еңбек нарығы талаптарына сәйкес кәсіби құзыреттерді қалыптастырудың халықаралық үлгісі болып табылады.
Ең алдымен, білікті жұмысшы – өндіріс процесінің негізгі қозғаушы күші. Заманауи зауыттар мен фабрикалар жоғары технологиялы құрал-жабдықтармен жабдықталғанымен, оларды тиімді әрі қауіпсіз пайдалану кәсіби маманның білімі мен тәжірибесіне байланысты. Өз ісін жетік меңгерген жұмысшы еңбек өнімділігін арттырып қана қоймай, өндірістік шығындарды азайтады, өнім сапасын жақсартады. Бұл кәсіпорынның экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз етіп, ел экономикасының дамуына тікелей әсер етеді.
Сонымен қатар, білікті жұмысшы кадрлар – еңбек нарығындағы сұранысқа ие мамандар. Қазіргі таңда техникалық және өндірістік салаларда токарь, дәнекерлеуші, слесарь, электрик, CNC станок операторлары сияқты жұмысшы мамандықтарына деген қажеттілік артып отыр. Мұндай мамандарсыз өнеркәсіп, құрылыс, көлік және энергетика салаларының дамуы мүмкін емес. Сондықтан кәсіптік-техникалық білім беру жүйесін дамыту, дуальды оқытуды енгізу және өндірістік тәжірибені күшейту – мемлекеттің маңызды міндеттерінің бірі.
Білікті жұмысшының тағы бір маңызды ерекшелігі – оның инновацияға бейімділігі. Ғылыми-техникалық прогресс қарқынды дамып жатқан заманда өндірістегі технологиялар жиі жаңарып отырады. Кәсіби жұмысшы жаңа жабдықтарды меңгеруге, автоматтандырылған жүйелермен жұмыс істеуге және өндірістік үдерістерді оңтайландыруға қабілетті болады. Бұл өз кезегінде еңбек тиімділігін арттырып, кәсіпорындардың халықаралық деңгейде бәсекеге түсуіне мүмкіндік береді.
Сонымен бірге, білікті жұмысшы еңбек мәдениеті мен жауапкершіліктің үлгісі болып табылады. Ол еңбек қауіпсіздігі ережелерін сақтап, тәртіп пен дәлдікке мән береді. Мұндай көзқарас өндірісте жарақат алу қаупін азайтып, ұжымдық жұмыс мәдениетін қалыптастырады. Жауапты әрі саналы еңбек қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылықтың да негізі саналады.
Білікті жұмысшы кадрларды даярлау жүйесінде кәсіптік білім беру ұйымдарының рөлі ерекше. Осы бағытта «Д. Қонаев атындағы аграрлық техникалық колледжі» МКҚК-да жүзеге асырылып отырған 07161300 – Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету, жөндеу және пайдалану мамандығы еңбек нарығының заманауи талаптарына сай мамандар даярлауға бағытталған.
Аталған мамандық аясында білім алушыларға келесі 3W07161302 – Автомобиль электр жабдықтарын жөндеу жөніндегі электрик, 3W07161303 – Автомобиль көлігін жөндеу шебері жұмысшы біліктіліктері кіріктіріліп оқытылады.
07161300 – Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету, жөндеу және пайдалану мамандығы бойынша білім алушылардың қорытынды аттестациясы демонстрациялық емтихан формасында өткізіледі.
Демонстрациялық емтихан барысында білім алушылар нақты өндірістік жағдайға жақын ортада практикалық тапсырмаларды орындайды. Олар автомобильдің механикалық және электр жүйелерін диагностикалау, ақауларды анықтау, жөндеу және техникалық қызмет көрсету жұмыстарын атқарады. Бағалау үдерісі WorldSkills критерийлеріне сәйкес жүргізіліп, дәлдік, қауіпсіздік, уақытты тиімді пайдалану және орындалған жұмыстың сапасы ескеріледі.
WorldSkills стандарттарын енгізу студенттердің кәсіби жауапкершілігін арттырып, еңбек мәдениетін қалыптастырады. Сонымен қатар, демонстрациялық емтихан нәтижелері жұмыс берушілер үшін түлектің дайындық деңгейін айқындайтын нақты көрсеткіш болып табылады. Бұл түлектердің еңбек нарығына жылдам бейімделуіне және жұмысқа орналасу мүмкіндігінің артуына ықпал етеді.
Бұл біліктіліктерді кіріктіру болашақ мамандардың кәсіби құзыреттерін кеңейтіп, оларды әмбебап жұмысшы ретінде қалыптастыруға мүмкіндік береді. Автомобиль көлігін жөндеу шебері көлік құралдарының механикалық жүйелерін диагностикалау, техникалық қызмет көрсету және жөндеу жұмыстарын орындаса, автомобиль электр жабдықтарын жөндеу жөніндегі электрик көліктің электр және электрондық жүйелерінің ақауларын анықтап, қалпына келтірумен айналысады.
Мамандық пен біліктіліктерді кіріктіру нәтижесінде түлектер көлікке техникалық қызмет көрсетудің толық циклін меңгереді. Бұл тәсіл өндірістік тәжірибені тиімді ұйымдастыруға, дуальды оқыту элементтерін енгізуге және демонстрациялық емтихан талаптарын орындауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, кіріктірілген даярлық еңбек нарығында сұранысқа ие, бәсекеге қабілетті және мобильді мамандарды даярлауға жағдай жасайды.
Сонымен қатар, білікті жұмысшы кадрлар инновациялық үдерістерді енгізуде маңызды рөл атқарады. Автоматтандыру, цифрландыру және жаңа өндірістік технологиялар кәсіби мамандарды талап етеді. Мұндай жағдайда кәсіптік-техникалық білім беру жүйесі өндіріс пен еңбек нарығының сұранысына сай дамуы тиіс.
Жұмысшы мамандықтарының дамуы әлеуметтік тұрақтылыққа да әсер етеді. Тұрақты жұмыспен қамту, кәсіби өсу мүмкіндігі және еңбек мәдениетінің қалыптасуы қоғамның экономикалық және әлеуметтік дамуына оң ықпал етеді. Осы тұрғыдан алғанда, білікті жұмысшы – тек өндірістің ғана емес, жалпы ұлттық экономиканың дамуының маңызды факторы.
Қорытынды. Қорытындылай келе, білікті жұмысшы кадрларсыз тұрақты және бәсекеге қабілетті экономика құру мүмкін емес. Кәсіптік білім беру сапасын арттыру, өндіріс пен білім беру арасындағы байланысты күшейту және жұмысшы мамандықтарының беделін көтеру – экономикалық дамудың негізгі бағыттары болып табылады. Демек, білікті жұмысшы – табысты экономиканың басты кепілі.
«Д. Қонаев атындағы аграрлық техникалық колледжі» МКҚК-да жүзеге асырылып отырған мамандық пен біліктіліктерді кіріктіру тәжірибесі білікті жұмысшы даярлаудың тиімді үлгісі ретінде табысты экономиканың қалыптасуына өз үлесін қосады.
Демонстрациялық емтихан мен WorldSkills стандарттарын кәсіптік білім беру жүйесіне енгізу білікті жұмысшы кадрларды даярлаудың тиімді әрі заманауи моделі болып табылады. «Д. Қонаев атындағы аграрлық техникалық колледжі» МКҚК-да аталған тәсілдердің қолданылуы
07161300 – Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету, жөндеу және пайдалану мамандығы бойынша әмбебап, бәсекеге қабілетті және өндіріс талаптарына толық жауап беретін мамандарды даярлауға мүмкіндік береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жаңғыруы. – Астана, 2012.
- Шеденов Ө.Қ., Сағындықов Е.Н. Экономика негіздері. – Алматы: Экономика, 2018.
- OECD. Skills Outlook: Skills for a Digital World. – Paris, 2019.
- Білім және ғылым саласындағы ұлттық баяндама. – Астана, 2022.